Bảo tàng tưởng niệm Bến Đầm (Ben Dam Memorial Museum) là đồ án tốt nghiệp của sinh viên Phương Trương Anh Thi – Trường Đại học Văn Lang, vừa lọt Top 20 Architecture Graduation Project Award tại Tamayouz Excellence Award 2025, một trong những giải thưởng kiến trúc quốc tế uy tín dành cho sinh viên trên toàn thế giới. Dự án được xây dựng từ cảm hứng lịch sử về cuộc vượt ngục nổi tiếng tại nhà tù Côn Đảo năm 1954, đồng thời sử dụng kiến trúc như một phương tiện kể chuyện, tái hiện hành trình ký ức đầy cảm xúc về những tù nhân chính trị từng bị giam cầm tại nơi được mệnh danh là “địa ngục trần gian”.

Ngày 12 tháng 12 năm 1954, tại nhà tù Côn Đảo, 198 tù nhân chính trị đã thực hiện cuộc vượt ngục được xem là cuộc vượt ngục có tổ chức lớn nhất trong lịch sử nhà tù Côn Đảo. Sau nhiều tháng chuẩn bị bí mật, các tù nhân đã lắp ráp thuyền, đào đường hầm và chia thành nhiều nhóm để thực hiện kế hoạch trốn thoát. Trong bối cảnh kiểm soát nghiêm ngặt và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, cuộc vượt ngục này không chỉ là một sự kiện lịch sử mà còn là biểu tượng của ý chí, lòng dũng cảm và khát vọng tự do. Chính câu chuyện này đã trở thành nền tảng cho ý tưởng thiết kế của dự án Bảo tàng tưởng niệm Bến Đầm, nơi kiến trúc được hình dung như một hành trình xuyên suốt ký ức, dẫn dắt người tham quan đi qua những lớp lịch sử khác nhau của Côn Đảo.

Trong dự án, công trình bảo tàng không chỉ đơn thuần là không gian trưng bày mà được tổ chức như một trải nghiệm không gian mang tính tự sự. Hành trình của người tham quan bắt đầu từ những không gian tối và khép kín, tượng trưng cho sự giam cầm và áp bức trong nhà tù. Kiến trúc ở giai đoạn này sử dụng các khối nặng, ánh sáng hạn chế và vật liệu thô ráp để gợi lên cảm giác tù túng và khắc nghiệt của đời sống tù nhân. Khi di chuyển sâu hơn vào công trình, không gian bắt đầu mở rộng dần, phản ánh những năm tháng lao động khổ sai và sức chịu đựng bền bỉ của những người bị giam giữ. Các yếu tố ánh sáng, tỷ lệ không gian và vật liệu được xử lý nhằm tạo nên bầu không khí căng thẳng nhưng vẫn thể hiện tinh thần kiên cường của con người.

Cao trào của hành trình kiến trúc là phần không gian tái hiện cuộc vượt ngục táo bạo. Tại đây, trải nghiệm không gian trở nên kịch tính hơn, kết hợp giữa kiến trúc, âm thanh và cảm nhận thị giác. Người tham quan có thể cảm nhận âm thanh của gió và sóng biển, tiếng bước chân, tiếng búa và những âm thanh vang vọng gợi lại khoảnh khắc lịch sử của cuộc trốn thoát. Những yếu tố này không chỉ tạo nên bầu không khí căng thẳng mà còn giúp người tham quan cảm nhận rõ hơn tinh thần quyết tâm và sự mạo hiểm của những người tham gia vượt ngục.

Ở điểm kết thúc của hành trình, kiến trúc mở hoàn toàn ra không gian thiên nhiên của biển và bầu trời Côn Đảo, tạo nên sự tương phản mạnh mẽ với những không gian giam cầm trước đó. Không còn hàng rào hay bức tường, không gian nơi đây được thiết kế rộng mở, tượng trưng cho tự do và hy vọng. Tên của những người vượt ngục thành công được khắc trực tiếp trên sàn bê tông như một dấu ấn vĩnh cửu của lòng dũng cảm và tinh thần bất khuất. Chính khoảnh khắc chuyển tiếp từ không gian khép kín sang không gian mở này đã trở thành điểm nhấn cảm xúc quan trọng của dự án.

Điểm đặc biệt của Bảo tàng tưởng niệm Bến Đầm nằm ở cách dự án sử dụng kiến trúc như một ngôn ngữ kể chuyện lịch sử. Thay vì chỉ trưng bày hiện vật hoặc tài liệu, công trình được thiết kế để người tham quan trải nghiệm trực tiếp các trạng thái cảm xúc khác nhau thông qua không gian, ánh sáng và âm thanh. Cách tiếp cận này giúp bảo tàng trở thành một nơi không chỉ lưu giữ ký ức mà còn khơi gợi sự suy ngẫm về lịch sử, về con người và về khát vọng tự do.

Việc đồ án Bảo tàng tưởng niệm Bến Đầm lọt Top 20 Architecture Graduation Project Award – Tamayouz Excellence Award 2025 cho thấy sự ghi nhận của cộng đồng kiến trúc quốc tế đối với những dự án có chiều sâu nghiên cứu và tư duy thiết kế mạnh mẽ. Tamayouz Excellence Award là một trong những giải thưởng danh giá dành cho sinh viên kiến trúc toàn cầu, nơi các đồ án tốt nghiệp được đánh giá không chỉ dựa trên hình thức kiến trúc mà còn dựa trên ý tưởng, tính nhân văn và khả năng đóng góp cho xã hội. Thành tích này cũng góp phần khẳng định tiềm năng của các sinh viên kiến trúc Việt Nam trên sân chơi quốc tế.

Thông tin dự án: Bảo tàng tưởng niệm Bến Đầm (Ben Dam Memorial Museum).

Tác giả: Phương Trương Anh Thi.

Giảng viên hướng dẫn: Lê Anh Đức.

Trường: Đại học Văn Lang.

Thành tích: Top 20 Architecture Graduation Project Award – Tamayouz Excellence Award 2025. Nguồn: Ben Dam Memorial Museum.